تعارض اخبار و چگونگی حل آن از نظر اصولیون شیعه- قسمت ۳

پایان نامه های سری اول

الف- در فرهنگ نوین آمده است: تعارض از نظر لغت مصدر باب تفاعل (از عرض به معنای اظهار خود) به معنی ایستادگی دو دلیل برابر هم و رویایی دو دلیل با هم یعنی دو دلیل هم عرض یکدیگر دانسته با هم معارضه می‌کند تا دیگری را از حجت بیندازد. (طباطبایی، ص ۴۳۳)
ب- در فرهنگ عربی المعجم الوسیط آمده است: تعارض یعنی یکدیگر را پیش آمدن معترض یکدیگر شدن معارضه کردن با هم و معارضه به در برابر دیگری پیش آمدن.
ج- در فرهنگ فارسی معین و دهخدا آمده: ۱- تعارض مصدر دو چیز مقابل هم در تناقض قرار گرفته. ۲- خلاف یکدیگر ورزیدن. ۳- معترض یکدیگر شدن. ۴- با هم اختلاف داشتن. (معین، ۱۳۸۶)
د- در فوائد‌الاصول آمده تعارض از مصدر عرض بر وزن فلس به معنای ظهور و اظهار چون هر یک از متعارضین در مقابل دیگری ظاهر می‌شود یا اظهار وجود می‌کند و خود را به رخ دیگری می‌کشد و ممکن است مشتق از عرض به معنای ضد طول می‌باشد. (نائنی، ج ۴، ص ۵۹۳)
ه- اما محقق داماد بر اساس نظر نائینی می‌گوید عرض مشتق شده که هم به معنای اظهار و ابراز می‌باشد و هم به معنای پهنای طول و درازا اما با این تفاوت که نائینی معنای دوم (عرض در مقابل طول) مناسبت بیشتری با معنای اصطلاحی تعارض دارد چون یکی از شرایط متعارضین این است که باید از حیث حجیت در رتبه واحد و عرض هم باشد لذا میان ادله عناوین اولیه و ثانویه و یا میان اصول عملیه و ادله اجتهادیه بر حسب عرف تعارضی نیست اما محقق داماد می‌گوید هر دو معنا در محل بحث مناسب است زیرا هر یک از دو دلیل در مقابل هم ظاهر می‌شود و ابراز وجود می‌کند همانطور که ممکن است بگوییم عرض اندام می‌کند و خود را در مقابل از نظر حجیت و عرض هم اندازه می‌داند. (اصول فقه، ج ۳، ص ۱۲۴)
اینکه عبارت لغت‌شناسان از قبیل ابن فارس جوهری فیروزآبادی طریحی زبیدی به ترتیب اشاره‌ای شود.
۱- در مقاییس اللغه «عرض» چنین آمده است از ریشه «ع، ر، ض» شاخه های زیادی دارد و با وجود فراوانی اش به اصل واحدی برمی گردد و آن عرضی است که مخالف طول است. می گویی: عارضته مثل ما صنع: فرمانی که همان چیزی که برای او می آورد برای تو هم همان چیز را بیاورد و از آن المعارضه مشتق شده است و آن قیاسی است.
۲- در صحاح اللغه آمده است: عَرَضَ له امرٌ کذا یعرَض: یعنی آشکار شد و عرضت الشیء: یعنی آن چیز را در آشکار و ظاهر ساختم و عارضته بمثل ما صنع یعنی چیزی مانند آنچه او آورده است را برایش آوردم.
۳- قاموس اللغه عَرَضَ یَعرِضُ: یعنی آشکار و نمایان شد برای او. عرض الشی یعنی آن را برای او آشمار کرد آن را به او نشان می دهم. العرض= کالا در حالی که به جریان افتد و برخلاف طول است و از آن دعای طولانی (سوره فصلت آیه ۵۱). عارض فلاناً بمثل صنیعه: یعنی مثل آن را آورد. و از آن معارضه است. پیشنهاد واقعی آن دو یکی است.
۴- مجمع البحرین: عرضت الشئ من باب ضرب: آنرا برای او آشکار و نمایان ساختم. والعرض= کالای دنیا و چیزهای بی بها و بی ارزش آن. «الدنیا عرض حاضر یاکل منه البر و الفاخر.» یعنی دنیا کالای در دسترسی است که از آن افراد درستکار و بدکار می خورند.
۵- تاج العروس: و اصل العرض فی الا جسام ثم استعمل فی غیرها فیقال: اصل عرض در مورد اجسم بوده است سپس در مورد چیزهای دیگری به کار رفته است. گفته شده: کلامٌ فیه طول و عرض: یعنی سختی که در آن کمی و زیادی است. و سخن خداوند متعال: دعا عریض یعنی دعای طولانی (فراوان). هرچند که عرض در مورد اجسام به کار می رود اما دعا جسم نیست (عبدالکریم عبداللهی، ۱۳۹۰، ص ۴۵).
در بحوث الاصول آمده است تعارض کلمه ای از (عرض) است و آن دارای معانی متعددی است. و معنی ظاهری لحاظ شده آن در این روش همان عَرَضَ است که به معنی آن چیز را مقابل چیز دیگر قرار داد.
العریضه: به این معنی است همانگونه که آن ملاک همسانی و رقابت بین دو چیز است.
عارض الفلان شعر المبتنی: یعنی مانند شعر او سرود که گاهی برپایه تناقض و دروغگویی دوطرفه بین دو چیز است و همچنین مانند تقابل و رقابت بین دو چیز است. (آیت‌الله صدر، ۱۴۱۴)

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

۲-۱۰-۱ تعریف اصطلاحی تعارض

اصولیون در بیان مفهوم تعارض اختلاف نظر دارند و منشأء اختلاف از این جهت است که برخی تعارض را به نحو تضاد و تناقض و برخی هم فقط به نحو تناقض می‌دانند و عده‌ای معتقدند تعارض فقط بین دو دلیل و برخی هم بیش از دو دلیل می‌دانند این نوع اختلافها باعث شده است که در تعاریف آن عبارات گوناگون مواجه شود.
البته باید توجه داشت که بیشتر اصولیون نظر شیخ اعظم مرتضی انصاری و نظر صاحب کفایه الاصول آخوند خراسانی را مطرح کرده‌اند.
از نظر شیخ انصاری تعارض چنین تعریف شده (التعارض هو تنافی مدلولی الدللین علی وجه التناقص او التضاد) تعارض عبارت از منافات داشتن مفهوم دو دلیل به گونه‌ای که با یکدیگر تناقض یا تضاد داشته باشند. (فرائد انصاری، ص ۴۳۱)
به نظر محقق خراسانی (التعارض هو تنافی الدلبلین او الادله بحسب الدلاله و مقام الاثبات علی وجه التناقض او التضاد حقیقهً او عرضاً تنافی دو یا چند دلیل بر حسب دلالت در مرحله اثبات به گونه‌ای که میان آنها تناقض یا تضاد به وجود آید. (آخوند خراسانی، کفایه الاصول، ترجمه عباسی، ج ۳، ص ۳۷۶)
اما شیخ خراسانی از تعریف شیخ انصاری عدول کرده و نظرات گوناگونی در این مورد بحث شده است.
الف- محقق خراسانی میان تنافی در مفهوم و مدلول و تنافی در دلالت تفاوت گذاشته است زیرا تنافی و تعارض در دلالت زمانی رخ می‌دهد که جمع عرفی میان دو دلیل امکان نداشته باشد اما از نظر دیدگاه شیخ انصاری تعریف اول شامل تعارضاتی می‌شود که جمع عرفی میان آنها امکان دارد.
ب- از ظاهر تعریف انصاری و محقق خراسانی چنین استنباط می‌شود که منظور از تنافی میان دو دلیل به تضاد است و تنافی به شکل تناقض مورد نظر نیست اما حقیقت آن است که تنافی به شکل تضاد همان تنافی به شکل تناقض می‌باشد. (جعفر سبحانی، الموجز، ترجمه زراعت، ج ۳، ص ۱۷۹)
ج- مرحوم آخوند خراسانی تعارض را اوصاف دلیلین می‌داند که موارد جمع عرفی از قبیل حکومت، ورود، تخصیص و تقیید را از شمول تعارض خارج می‌داند و ورود به حکومت را بین مدلول ادله بدوی می‌داند. (سیدعلی هاشمی، ص ۹۲)
د- محقق آشتیانی تعارض را چنین تعریف کرده است: تعارض خواه میان ادله باشد یا مدالیل از حجیت و دلیلیت باشد یا از حیث کاشفیت و دلالت بلذات باشد یا بلعرض به ایجاب و سلب باشد یا به تضاد در حقیقت عبارت از تناقض زیرا تعارض به تضاد نیز با دقت و تأمل بازگشت به تناقض می‌کند. (بحرالفوائد، ج ۴، ص ۴)
ه- سیدکاظم طباطبایی یزدی تعارض را چنین تعریف می‌کند: تعارض در اصطلاح تنافی و ناسازگاری عرفی در مفاد مدول دو یا چند خبر یا دلیل را تعارض می‌گویند و مقصود از تنافی عرفی در برابر عقلی این است که ناسازگاری اعم است از اینکه به نحو تباین کلی باشد یا عامین من وجه یا عموم خصوص مطلق که موارد شامل جمع عرفی گردد. (رساله تعادل التراجیح، ص ۴۳۳)
و- محقق قمی و صاحب فصول به ترتیب گفته‌اند: «تعارض الدلیلین تنافی مدلولها» و «تعارض الدلیلین عباره عن تنافی مقتضا هما». که تعارض را اولاً و با لذات وصف مدلول و مودای دو دلیل قرار دادند نه وصف خود دو دلیل، و بنابراین تعبیر به «تعارض الدلیلین» تعبیر مسامحی و از باب وصف به حال متعلق دلیلین است. از قبیل «زید عالم ابوه». (عبدالکریم عبدالهی، ۱۳۹۰: ص ۴۵)
ز- حمید فرجی تعارض را چنین تعریف کرده است: تنافی و تکاذب هر یک از دو دلیلی که دارای شرایط حجت مدلول دلیل دیگر را به تضاد یا تناقض در همه نواحی دلالت مطاقه با بعضی از نواحی دلالت تضمن و التزام به نحوی که صدق هر یک کذب دیگری لازم آید اما به عبارت دیگر منافات داشتن دو دلیل یا دلیل دیگر به نحوی که صدق یکی کذب دیگری لازم آید مثلاً یک دلیل می‌گوید اکرم العلما و دلیل دیگر می‌گوید لا تکرم العلما. (اصول فقه عمومی، ص ۲۸۸)
ح- علامه محمدرضا مظفر، حائری تهرانی، زحیلی تعارض را چنین تعریف کردند: تعارض یعنی تنافی داشتن دو یا چند دلیل با یکدیگر. (سیداحمد حسینی، ۱۳۷۴: ص ۴۴)
ط- آیت‌الله موسوی بجنوردی تعارض را اینگونه تعریف کرده: دو دلیل شرعی از لحاظ مفهوم و محتوا در مرحله جعل یا تشریع با یکدیگر منافات داشته باشد به نحوی که نتوان هر دو دلیل را صدق دانست و صدق یکی باعث کذب دیگری می‌گردد به همین دلیل نام دیگر تعارض تکاذب است مثل شکستن نماز واجب است نجات جان انسان واجب است. (منتهی الاصول، ج ۳، ص ۵۵۱)
ی- محمدحسین کمپانی تعارض را چنین تعریف کرده است: تنافی به دو مدلول مثلاً واجب و عدم آن منسوب می شود و گاهی گواه دال براین است که از دو کار (امر) ناسازگار پرده برداری می کند تا یک دلیل به خاطر فنا شدنش بی ثبات بماند. (نهایه الدرایه، ج ۳، ص ۳۱۳)
ک- صاحب عنایه الاصول تعارض را چنین تعریف کرده است: التعارض: مغایرت داشتن دو دلیل در مرحله جعل و تشریح به طوری که یکی از آن دو دلیل از ریشه دروغ باشد و شارع مقدس یکی از آن دو دلیل را مؤثر نداند، همان گونه که یکی از دلیل ها این باشد: نماز جمعه واجب است و دلیل دیگر: نماز جمعه ممنوع و قدغن است. (هاشمی، ۱۳۹۰)
ل- مامقانی می‌گوید: مراد از تعارض اختلاف دو حدیث در متن است و یا دو حدیثی که در معنای ظاهری آنها تضاد و تنافی به چشم بخورد به وجهی که نتوان بین آن جمع نمود به آن تعارض می‌گویند. (سلیمانی، فقه الحدیث ، ص ۲۴۱)
م- تعارض در اصطلاح حقوقی: تلافی دو فکر در جهت عکس یکدیگر به طوری که جمع بین آنها مقدور نباشد. (دکتر جعفر لنگرودی، ۱۳۸۸: ص ۱۵۶)
یکی از موارد تعارض که مورد بحث حقوقدانان قرار گرفته: ماده ۳۲۸ قانون مدنی و قانون ۱ مسئولیت مدنی در قانون ۳۲۸ مدنی آمده هرکس مال غیر را تلف کند ضامن آن است و باید مثل یا قیمت آن را بپردازد اهم از اینکه از روی عمد تلف کرده باشد یا بدون عمد: بنابراین تلف بدون بی‌احتیاطی زیان‌آور است اما ماده ۱مسئولیت مدنی مقرر می‌نماید: هرکس بدون مجوز قانونی عمداً یا در نتیجه بی‌احتیاطی به جان یا سلامت یا مال لطمه‌ای وارد نماید که موجب ضرر مادی یا معنوی دیگر شود مسئول جبران ناشی از عمل خود می‌باشد گروهی بین جمع دو ماده گفته‌اند که ماده ۱ قائده عام مسئولیت را بیان می‌کند اما ماده ۳۲۸ مخصوص اتلاف است. (زراعت مبانی استنباط حقوق، ج ۳، ص ۴۸۱)

۱۱-۱ تعریف لغوی و اصطلاحی اخبار

۱-۱۱-۱ تعریف لغوی اخبار

در بحث لغوی اخبار فقها چندان اختلاف نظر ندارند.