1390)

4-1-1- اصول طراحی بیمارستان

پهنه های متعدد، وجود بخشهای مختلف در هر پهنه و انبوه فضاها وریز فضاهای درون هر بخش موجب گستردگی مساحت و پیچیدگی روابط در طراحی بیمارستان میشود. با افزایش ظرفیت (تعداد تخت بستری) و بخشهای بالینی این پیچیدگی نیز رو به فزونی می یابد. روابط درونی بیمارستان و سعی در تفکیک مسیرهای حرکت بیمار از پرسنل گروه های مختلف از ارکان طراحی بیمارستان محسوب می شود. وقتی تفکیک مسیر مطرح میشود طبعا تفکیک نقاط ورود وخروج نیز با آن همرا ه می شود. لذا ضروری است که ابتدا وضعیت درونی بیمارستان ورابطه آن با محوطه به شکل عام بررسی گردد و سپس وضعیت این طرح تشریح گردد.
الف – پهنه بندی، پهنه های موجود در بیمارستان عبارتند از: سرسرا ( محل حضور بیمار در وحله اول )، مشاوره ومعاینه، کمک تشخیص،کمک درمان، بستری، اتفاقات و فوریتهای پزشکی ( اورژانس )،، خدمات پشتیبانی، اداری و مدیریت، پژوهش، تاسیسات، خدمات پشتیبانی، اعما ل جراحی وزایشگاه ( علت اینکه این دوپهنه در آخر فهرست قرار گرفته شده است در بخش بررسی بخشهای درون پهنه ها مشخص خواهد شد ). رابطه این پهنه ها از دو منظرپرسنل وبیمار باید مورد بررسی قرار گیرد. سرسرا که نقطه آغاز وخاتمه ایجاد رابطه بیمار وهمرا در بیمارستان است معمولا مستقل از بخش درمانگاهی واورژانس کار میکند و وظیفه پذیرش وترخیص بیمار را به عهده دارد. در بیمارستانهای دارای درمان سرپایی (درمانگاه ) وفوریت پزشکی، پهنه کمک تشخیص باید رایطه منطقی با مراجعین درمان سر پایی ومراجعین فوریت برقرار نماید، چنانچه برای بیماران بستری نیز مراجعه به پهنه کمک تشخیص لازم باشد این رابطه توسط پرسنل مربوطه در بیمارستان برقرار می گردد. هر سه دسته مراجعین به بیمارستان ( پذیرش وترخیص وملاقات، درمان سر پایی، مراجعین به فوریتها) باید بتوانند با پهنه خدمات رفاهی ارتباط برقرار نمایند. پهنه کمک درمان ممکن است مورد استفاده بیمار بستری قرار گیرد که توسط پرسنل مربوطه این کار انجام می‏شود وممکن است که برای بیمار درمان سرپایی استفاده از این پهنه در نوبتهای متوالی تجویز گردد. هیچکدام از پرسنل درمانی و بیماران اعم از بستری وسر پایی با پهنه خدمات پشتیبانی سرو کار ندارند وبرعکس پهنه خدمات پشتیبانی با همه پهنه های دیگر باید توسط پرسنل مربوطه رابطه برقرا ر نماید یعنی به طریقی رابطه یک طرفه وجود خواهد داشت. پهنه اداری از طریق پذیرش – صندوق- ترخیص وحسابداری ( دو مورد اخیر برای بیمار بستری ) وامور بیمه با بیمار یا همراه بیمار ارتباط برقرار میکند، برخی از پرسنل غیر اداری ( درمانی وخدماتی ) بر حسب ضرورت گاهی با این پهنه رابطه خواهند داشت، برخی از پرسنل پهنه اداری که با امور درمان وخدمات پشتیبانی سرو کار دارند به موجب ضرورت شغلی با پهنه های مرتبط با خود ارتباط دارند. روابط معرفی شده بین پهنه ها برای جانمایی پهنه ها نسبت به یکدیگر و سلسله مراتب دسترسی به آنها مقدمه مناسبی است. (موسویان، 1363)
ب- بخش ها ی بیمارستان، بخش های مختلف بیمارستان زیر مجموعه پهنه های مختلف است، برخی از پهنه ها چندین بخش دارند وبرخی ممکن است که فقط دارای یک بخش باشند، تعداد بخشها وابسته به نوع و میزان خدماتی است که بیمارستان ارایه می نماید. در این قسمت بخشهای عرف ومعمول در یک بیمارستان عمومی بررسی خواهد شد.
بخش های موجود درپهنه سر سرا عبارتند از : بخش پرسنلی، حضور بیمار وهمراه، خدمات رفاهی بیمار وهمرا. رابطه اصلی بیمار با بخش پرسنلی است ودرصورت نیاز با آن فضاهایی از بخش خدمات رفاهی که لازم دارد نیزارتباط برقرار می‏نماید.
بخشهای موجود در پهنه مشاوره معاینه عبارتند از: پذیرش وانتظار بیمار، منشی ها و پزشکان. در صورتیکه تعداد متخصصین در هر زمینه پزشکی زیاد باشد هر تخصص میتواند یک بخش جداگانه تعریف شود. رابطه بیمار در ابتدا با پذیرش مربوط به درمان سرپایی برقرار میگردد و سپس در صف انتظار قرار میگیرد تا نوبت معاینه او فرا برسد، محل انتظار ممکن است به سه سطح تقسیم گردد، سطح اول برای بیمارانی که تا زمان معاینه فاصله دارند، سطح دوم برای بیمارانی که کمتر از حدود نیم ساعت به ویزیت آنها مانده است وسطح سوم برای بیمارانی که منتظر خروج بیمار قبلی از مطب پزشک هستند، جانمایی این سطوح وابسته به ظرفیت معاینه درمانگاه و زمان تلف شده بیمار است.
بخشهای موجود در پهنه کمک تشخیص عبارتند از: آزمایشگاه، رادیو لوژی، سیتی اسکن، ام- آر- آی، تشخیص ویژه وهر نوع بخشی که حاصل آن در تدقیق تشخیص بیمار ی به پزشک کمک می کند.
بخشهای موجود در پهنه کمک درمان: این بخشها در بیمارستانهای مربوط به درمان بیماریهای جسمی با بخشهای مربوطه در بیمارستانهای روحی وروانی متفاوت است، دربیمارستانهای مربوط به بیماریهای جسمی وجود بخشهای کمک درمان الزامی نیست وبیماران میتوانند به مراکز مشابه در سطح شهرها مراجعه نمایند و در صورتیکه بیمارستان دارای این بخشها باشد بیماران مستقیما به آنجا مراجعه مینمایند حتی ممکن است ورودی به پهنه مربوطه مستقل از سایر ورودیهای بیماریتان باشد، اما در بیمارستانهای روان درمانی این بخشها کاملا ضروری هستند. نظر به اینکه موضوع این پروژه بیمارستان روان درمانی برای گروه ویژه ای از بیماریها است لذا بخشهای کمک درمان آن عبارتند از : گروه درمانی، هنر درمانی، کار درمانی، نور درمانی، ورزش درمانی، ماساژدرمانی،اوزون درمانی، آب
درمانی. برخی از این بخشها مانند آبدرمانی و کار درمانی درقالب فیزیوتراپی با شکلهایی نسبتا متفاوت دربیمارستانهای مربوط به بیماریهای جسمی نیز وجود دارد. رابطه بیمار سرپایی با این بخشها توسط شخص بیماروهمراه وی بر قرار میشود وبرای بیماران بستری این رابطه توسط پرسنل ایجاد می گردد، معمولا این بخشها بیشتر در خدمت بیماران بستری است.
بخشهای بستری پهنه بستری : این بخشها نیز با بخشهای موجود در بیمارستانهای مربوط به درمان بیماریهای جسمی از نظر تقسیم بندی وتخصصی تفاوت دارد. بیماران مبتلا به بیماریهای همگروه را در یک بخش بستری مبنمایند اما به لحاظ حفظ اصول کلی سعی میشود که بیماران زن ومرد از یکدیگر تفکیک گردند، چانچه بیمارستان برای گروه سنی کودکی نیز طراحی شده باشد بخش ایشان نیز مستقل خواهد بود. درضمن بخشی به عنوان تجمع گروهی با فضایی فقط برای نشستن درنظر گرفته میشود. (شامقلی، 1391)
بخشهای پهنه اتفاقات داخلی: در بیمارستانهای مربوط به بیماریهای جسمی این پهنه پذیرای بیمارانی است که در خارج از محدوه بیمارستان دچار حادثه یا بیماری حاد شده اند لذا دسترسی به بخشهای کمک تشخیص ازضروریات این پهنه است. بیماران روحی وروانی گروه در نظر گرفته شده برای این طرح معمولا دچار حالات حاد وفوریت نمیشوند لذا عملکرد پهنه این فوریت با آنچه در بیمارستانهای عمومی است کاملا متفاوت است، این پهنه برای بیماران بستری است که ممکن است در طول دوره درمان با مسئله ای جسمی یا روحی مواجه شوند که نیازمند رسیدگی ویژه گردند به همین دلیل نام این پهنه اتفاقات داخلی است. این پهنه چندان رابطه ای با پهنه کمک تشخیص ندارد. رابطه آن با خارج از محیط بیمارستان منحصر به زمانی است که انتقال بیمارحادثه دیده به بیمارستان دیگر ی ضروری شود. بخشهای این پهنه در این طرح عبارتند از : احیا، جراحی، مراقبت ویژه و ایزوله.
بخشهای موجود در پهنه مدیریت واداری عبارتند از : امور اداری، امور مالی وامور درمانی. ازنظر اصولی تفوت زیادی بین پهنه بیمارستان بیماریهای جسمی وبیماریهای روحی وروانی وجود ندارد.
بخشهای موجود در پهنه پژوهش: بیمارستانهای مربوط به درمان بیماریهای جسمی دودسته آموزش وغیر آموزشی هستند، بیمارستانهای غیر آموزشی معمولا پهنه پژوهش ندارند اما بیمارستانهای آموزشی به پژوهش به عنوان یک رکن درمان وآموزش نگاه میکنند. آزمایشگاه یکی از پایه های پژوهش در این بیمارستانها است. در بیمارستانهای روان درمانی صرفنظر از آموزشی وغیرآموزشی بودن دارای پهنه پژوهش هستند، کارهایی که در پژوهشگاه این بیمارستانها انجام میشود عمدتا متمرکز بر رفتار بیماران وتاثیر روشهای درمان اعم از دارو درمانی و روان درمانی بر روی بیماران است که با آنچه در بیمارستانهای جسمانی است تفاوت دارد.(موسویان، 1363)
بخشهای موجود در پهنه تاسیسات عبارتند از : تاسیسات مکانیکی وتاسیسات برقی. اصول کلی تاسیسات مکانیکی و برقی دربیمارستانهایجسمانی وروان درمانی مشابه است فقط به دلیل وجود بخشهای ویژه کمک درمان تفاوتهایی در سیستم برق بیمارستان این طرح بابیمارستانهای جسمانی وجود دارد.
بخشهای موجود درپهنه خدمات پشتیبانی عبارتند از : آشپزخانه وسلف سرویس، لاندری، قسمت استریل کثیف، قسمت استریل تمیز، انبارهای عمومی، کاخداری، نظافت، جمع آوری ودفع زباله و نگهداری جسد. این بخشها درهمه بیمارستانها موجود است فقط از نظر مساحت وتجهیزات با یکدیگر تفاوتهایی دارند که این تفاوتها مربوط به ظرفیت بیمارستان وتخصصهای مستقر در آن است.
بخشهای موجود در پهنه اعمال جراحی : در حالیکه در تمام بیمارستانهای جسمانی پهنه اعمال جراحی جزء لاینفک بیمارستان است و بدون آن بیمارستان ناقص و حکم پلی کلینک را پیدا مینماید در بیمارستانهای روان درمانی معمولا پهنه اعمال جراحی وجود ندارد به همین دلیل سعی برآن بود که درمکان یابی محل طرح د سترسی به یک بیمارستان عمومی مجهز مد نظر باشد تا درصورت لزوم از خدمات بیمارستان همسایه استفاده شود. آنچه در پهنه اتفاقات به عنوان بخش جراحی نام برده شد برای اعمال جراحی سرپایی ناشی از حادثه جزیی برای بیماران بستری وشاید برای نصب دستگاه تحریک عصب واگ در زیرپوست از آن استفاده شود که در اینصورت از پزشک جراح به شکل موردی دعوت به عمل می آید، لذا از توضیح این پهنه که به پروژه مربوط نمی گردد خود داری می شود (شامقلی، 1391).
بخشهای موجود در پهنه زایمان: حتی برخی از بیمارستانهای جسمانی فاقد بخش زایشگاه هستند وآنرا بعنوان یک تخصص جداگا نه تلقی می نمایند. این پهنه با عملکرد بیمارستان این طرح هیچ رابطه ای ندارد لذا فاقد این پهنه است و فقط به منظورتعریف چارچوب نسبتا کاملی ازیک بیمارستان به نام آن اشاره شد.
ج – فضاهای درون هر بخش، نظر به اینکه هر بخش مشتمل بر فضاهای متعدد است وتوضیح در مورد آنها موجب تطویل نوشتارمی شود دراین جاازتوضیحات اضافی صرفنظر میگردد اما به نام فضا ها وسطوح مورد نیاز آنها که برای تعیین مساحت کل بنا که پایه اصلی طراحی است در دیاگرامها وجداولی که در فصل مربوطه آمده میتوان مراجعه نمود و روابط بین فضاهای درون هر بخش که توضیح درباره آنها چندان کار آمد نیست در طراحی پلانها کاملا مشخص میگردد. در برخی از بخشها نکاتی وجود دارد که نیازمند توضح هستند که در زیربه آنها اشاره می شود.
1 – برای دسترسی بیماران به بخش های معاینه ومشاوره میتوان از سر سرای اصلی استفاده نمود اما
به منظور تفکیک وظیفه هر پهنه بهتر است که این پهنه دسترسی ( ورودی وخروجی) مستقلی داشته باشدتا ازایجادتراکم وازدحام توام با مراجعان به سرسرای اصلی که با پهنه بستری سروکار دارند جلوگیری شود.
2- در پهنه کمک تشخیص بیمارستان این طرح فقط بخشهای: آزمایشگاه، رادیولوژی، ام- آر- آی وتشخیص ویژه کافی است. برای سه بخش اول لازم است که ورودی پرسنل از ورودی بیماران تفکیک شود. بخش تشخیص ویژه دارای سه زیرمجموعه شامل الکترو کاردیو گرام (نوار قلب)- الکترو انسفالوگرافی ( نوارمغز ) و سونوگرافی است، در این بخش ورودی مجزابرای پرسنل وبیمار ضرورتی ندارد. مجموعه این بخشها با پهنه معاینه ومشاور ه رابطهقوی دارند.
3- در پهنه خدمات پشتیبانی، بخش آشپزخانه وسلف سرویس چهار دسترسی مجزا (رستوران – پرسنلی – مواد خام غذایی – انتقال غذا به بخشهای بستری ) نیازدارد. ورودی وخدمات پرسنلیقسمتهای تمیز وکثیف بخش استریل باید از یکدیگر مجزا باشد. انبارهای عمومی ومواد غذایی مستقل جنب آشپزخانه ارتباط دوسویه لازم دارند، از یک سو باسکوی بار انداز برای دریافت کالا رابطه دارند واز سوی